Nomoddiy meros
BMTBMTning O'zbekistondagi nomoddiy madaniy merosi haqida
O‘zbekistondagi insoniyatning nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga 12 ta nom kiritilgan:
- Boysun tumanidagi madaniy makon 2008 yilda BMTBMT ro'yxatiga kiritilgan.
- Shashmaqom – qo‘shiq aytish va musiqa asboblarini chalishni bog‘laydigan uslub. 2008 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Navro‘z – bahorning boshlanishiga bag‘ishlangan qadimiy zardushtiylik bayrami. 2009 yil 30 sentabrdan BMTBMT ro‘yxatiga kiritilgan.
- Katta shula – Farg‘ona vodiysi aholisining qo‘shiq janri. 2009 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Askiya san‘ati. 2014 yilda ro‘yxatga olingan.
- Osh – uni pishirish an’anasi va madaniyati. 2016 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Marg‘ilon hunarmandchilik markazining atlas va adrasni an‘anaviy usulda ishlab chiqarish amaliyoti. 2017 yilda ro‘xatga kiritilgan.
- Lyazgi – Xorazm milliy raqsi. 2019 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Miniatyura san’ati. 2020 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Baxshi san’ati – an’anaviy musiqa ostida milliy hikoyalar. 2021 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
- Ipakchilik va an’anaviy to‘qimachilik uchun ipak ishlab chiqarish. 2022 yilda royxatga kiritilgan.
- Xodj Nasreddin haqidagi an’anaviy hikoyalar va latifalar. 2022 yilda ro‘yxatga kiritilgan.
Respublika nomoddiy madaniy merosning ro‘yxati
Qoraqolpogʻiston Respublikasi
Dástanlar, Jańıltpashlar, Aytıslar, Termishler, Tolǵawlar, Termeler, Ańızlar, Aytımlar, Ápsanalar, Ertekler, Jumbaqlar, Jırlar, Kúldirgi sózler, Mifler, Naqıl-maqallar, Pátiyalar, Ráwiyatlar, Salt-dástúr qosıqları, Xalıq qosıqları, Sheshenlik sózler, Lapgóylik.
Jırawshılıq, Baqsıshılıq, Qıssaxan, Sazendeshilik, Kegirdekshi, Qosıqshılıq, Shayırshılıq, Shaǵala oyını, Shabandoz oyını, Balıqshılar oyını, Shopanlar oyını, Altı qız oyını, Dar oyını, Serkeshler oyın (cirk), Sıyqırpazlar oyını, Quwırshaqlar oyını, Ílaq oyını, Milliy xalıq oyınları, Qaraqalpaq balalar oyını.
Toy-tamashalar, Úrp-ádetler, Máresim-dástúrler, Seyiller, Úme-kómekler, Bayramlar, Jıyınlar.
Aspazlıq (milliy taǵamlar), Táwipshilik, Káramatlı, Qudıq qazıw, Imarat qurıw, Shashtárez, Samal shaqırıw, Murap, At seyisi.
Toqımashılıq, Kesteshilik, Ustashılıq, Zergerlik, Gúlálshılıq, Quraq tigiw, Qara úy soǵıw hám ornatıw, Shapshılıq (kiyiz basıw), Tiginshilik, Temirshilik, Shoyınshılıq.
Andijon viloyati
Rivoyatlar, Ertaklar, Maqollar, Afsonalar.
Shahsmaqom, Farg‘ona-Toshkent maqomlari, Katta ashula, Alla, O‘lan, Lapar, Farg‘ona vodiysi raqslari, Andijon polkasi raqsi, Dorbozlik, Askiya, Masxarabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Xalk o‘yinlari.
Beshik to‘y, Nikoh to‘y, Muchal to‘y, Yuz ochdi marosimi, Shombarak marosimi, Sovchilik, Navro‘z, Sumalak sayli, Palov sayli.
Sartaroshlik, An’anaviy tabobat, Kinnachilik, Miroblik, Siniqchilik.
Zardo‘zlik, Quroqchilik, Zargarlik, Gilamchilik, Do‘ppido‘zlik, Qo‘g‘irchoksozlik, Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik, Pichoqchilik, Beshikchilik, Tandirchilik, Etikdo‘zlik (kosib).
Buxoro viloyati
Muxammaslar, Rivoyatlar, Maqollar, Ertaklar, Matallar, Tez aytishlar
Maqomchilik san’ati, Shashmaqom, Xorazm maqomlari, Farg‘ona – Toshkent maqomlari, Mumtoz ashula, Katta ashula, Qo‘shiqchilik san’ati, Buxorcha qo‘shiqlar, Mavrigi, Terma, Lapar, Alla, Marosim qo‘shiqlari, Raqs san’ati, Buxoro raqslari, Qayroq va zang o‘yinlari, Xorazm raqslari, Farg‘ona vodiysi raqslari, Tomosha san’ati, Dorbozlik, Qiziqchilik, Masxarabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Xalq o‘yinlari.
Oilaviy marosimlar, Beshik to‘yi, Sunnat to‘yi, Muchal to‘yi, Nikoh to‘yi, Ko‘rdi (Ro‘y binon), Sallabandon, Mavsumiy marosimlar, Navro‘z, Sumalak sayli, Ramazon.
Yil fasli bilan bog‘liq, Yomg‘ir, qor va shamol chaqirish, An’anaviy tabobat, Giyohlar bilan davolash, Zullukchilik.
Zardo‘zlik, Zargarlik, Kashtachilik, Qo‘g‘irchoqsozlik, Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Gilamchilik, Quroqdo‘zlik, Kandakorlik, Sozgarlik, Temirchilik, Miniatyura, Pichoqsozlik, Tandirsozlik, Milliy chopondo‘zlik.
Jizzax viloyati
Afsona va rivoyatlar, Ertaklar, Dostonlar, Maqol va matallar, Tez aytishlar, Topishmoqlar, Miflar, Loflar, Aytimlar, Naqllar, Bolalar folklori, Kelin salom, Latifa, Marsiya va yig‘i-yo‘qlovlar, Termalar, Alla, Olqishlar, Qo‘shiqlar.
Maqomchilik san’ati, Shashmaqom, Xorazm maqomlari, Farg‘ona-Toshkent maqomlari, Dutor maqom yo‘llari, Surnay maqom yo‘llari, Feruz, Ushshoq, Milliy cholg‘u ijrochiligi, Doira ijrochiligi, Tanbur ijrochiligi, Dutor ijrochiligi, Karnay-surnay ansambllari, Qo‘biz ijrochiligi, Mumtoz ashula yo‘llari, Katta ashula, Suvora, Naqsh, Mumtoz ashula va yalla, Tanovar, Qo‘shiqchilik san’ati, Mavrigi, Qarsak, Yor-yorlar, Xalfachilik, Lapar, O‘lan, Baxshi san’ati, Raqs san’ati, Xorazm raqslari – Lazgi, Buxoro raqslari – Larzon, Surxon raqslari, Farg‘ona vodiysi raqsi – Tanovar, Farg‘ona vodiysi raqsi – Dilhiroj, Tomosha san’ati, Dorbozlik, Askiya, Masxarabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Xalq o‘yinlari (bolalar va kattalarga oid), Besuyakbozlik, Ko‘zboylag‘ichlik, Hayvon o‘rgatish, Polvonlik.
Oilaviy-maishiy marosimlar, Beshik bilan bog‘liq urf-odatlar, Sunnat to‘yi, Muchal to‘yi, Nikoh to‘yi, Palov madaniyati va an’analari, Yuz ochdi marosimi, Mavsumiy marosimlar, Navro‘z, Sumalak sayli, Boychechak sayli yoki birinchi gul marosimi, Hashar, Qovun sayli, Hosil bayrami, Diniy marosimlar, Ramazon marosimlari, Qurbon hayit.
Yil fasli bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalar, Tabiat va koinot bilan bog‘liq urf-odatlar, Madaniy muhit, Boysun tumanining madaniy muhiti, NMM muhofazasida mahalla tajribasi, An’anaviy tabobat, Chorvachilik bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalar, Dehqonchilik bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalar, Bog‘dorchilik bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalar, An’anaviy xalq taqvimi va vaqt hisobi amallari, Dehqon hisobi yoki “yuz hisobi”, Chorva hisobi, To‘g‘al yoki to‘qush hisobi, Qush qayi yoki dolg‘a hisobi, To‘qson hisobi, Toshuv hisobi, Vaqt hisobini, yurituvchi hisobdonlar tajribasi va ob-havo o‘zgarishlarini avvaldan aytish usullari
Zardo‘zlik, Kandakorlik, Gilamchilik, Do‘ppido‘zlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik, Hattotlik, Zargarlik, Zardo‘zlik, Kandakorlik, Gilamchilik, Do‘ppido‘zlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik, Hattotlik, Zargarlik.
Qashqadaryo viloyati
Dostonlar, Tez aytishlar, Aytishuvlar, Termalar, Topishmoqlar, Afsonalar, Ertaklar, Rivoyatlar, Marsiyalar, Miflar, Masallar, Matallar.
Katta ashula, Baxshichilik, Ulan, Lapar, Alla, Yor-Yorlar, Mehnat qo‘shiqlari, Marosim qo‘shiqlari, Qissaxonlik, Hududga xos raqslar, Choynak raqsi, Bir oyoq raqsi, Pichoq raqsi, Tomosha san’ati, Milliy xalq o‘yinlari, Polvonlik, An’anaviy sirk, Qo‘g‘irchoqbozlik.
Mehmondo‘stlik an’analari, Urf-odatlar, Oilaviy marosimlar, To‘y-xashamlar, Sayillar, Xasharlar, Farzand tarbiyasi bilan bog‘liq marosimlar, Oilaviy yig‘inlar, Mehnat marosimlari, Kasbiy marosimlar, Tabiat bilan bog‘liq marosimlar.
Milliy taomlar, Tabobat bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalar, Bashorat qilish, Quduq qazish, Imorat qurish, Xunarmandchilik bilan bog‘lik bilimlar, Dehqonchilik bilan bog‘liq bilimlar, Miroblik, Yomg‘ir chaqirish.
Gilam to‘qish, Kashtachilik, Ustachilik, Zargarlik, Kulollik, Quroq tikish, O‘tov yasash va ko‘tarish, O‘ymakorlik, Tikuvchilik, Temirchilik.
Navoiy viloyati
Shoira, Rivoyatlar, Askiya, qiziqchi, Matallar, Nakllar, Ertaklar, Masallar, Maqollar.
Folklor, xalq qo‘shiqlari, Baxshichilik, Raqqosa, Doston ijrochiligi, Maqom, Katta ashula, Laparlar, o‘lan, Jirov (terma), Alla, Dombra, Doira, Chanqovuz, Kelin salom, Ijrochilik, Shildirma.
Milliy kurash, “Chullik”, “Beshtosh”, Qo‘chqor urishtirish, Xo‘roz urishtirish, Arqon tortish.
Sunnat to‘yi, Nikoh to‘yi, Navro‘z bayrami, Sovchilikka borish, Beshik to‘yi, Yosh to‘yi, Muchal to‘yi, Soch to‘yi, Kelin ko‘rdi (Yuz ochdi marosimi)
An’anaviy tabobat, Siniqchi, Miroblik, Tabib, Tuxum barak tayyorlash (taom), Cho‘pon, Sumalak, Imoratsozlik, Xalq tabobati, Go‘ja oshi, Ayronchi.
Tandirchilik, Kosibchilik, Gilam to‘qish, Haykaltarosh, Suzanachi, Beshikchilik, Pichoqchilik, Quroqchilik, Zargarlik, Zardo‘zlik, Duradgorlik, Amaliy san’at, Tikuvchi, Tosh o‘ymakorligi, Sandik, Kulolchilik, Quroqchilik, Xunarmand, Ko‘rpa do‘zonchi, Nonvoy, Bo‘ston chinnisi, Adras to‘quvchi, Kayvoni, Otinoyi.
Namangan viloyati
Yallachi, Askiyachi.
Aytishuv san’ati, Folklyor va lapar, Lapar, yor-yor, o‘lan, yalla, Rivoyat, Karnay, surnaychilik, Alla, Chanqovuz, Maqom san’ati, Katta ashula, Qo‘g‘irchoqbozlik, Matal, loflar, Badihago‘ylik.
Raqs ijrochiligi, Tanovor raqsi.
Oq terakmi-ko‘k terak, Arqon tortish.
Uloq, chavandozlik, Beshik ketdi, Kelin salom, Dorboz, Qassobchilik.
Sharq tabobati, Qasidaxon, Gulchilik, Rangli tosh va munchoq.
Do‘ppido‘z, Pichoqsoz, Kasanachilik, Zardo‘zlik, Xunarmadchilik, Tunikasozlik, Savatchilik, Temirchilik, Cho‘ponchilik, To‘qimachilik, Duradgor, Chevarchilik, Sartarosh, Kosibchilik, Kulolchilik, Xolvachilik, Tandirchilk, Beshikchi, Charxchi, Sandiqchilik, Buyrachi.
Samarqand viloyati
Miflar, Afsonalar, Rivoyatlar, Ertaklar, Masallar, Matallar, Maqollar, Tez aytishlar.
Maqomchilik san’ati, Shashmaqom, Dutor surnay yo‘llari, Feruz, Ushshoqlar, Baxshichilik san’ati, Doston ijrochiligi, Mumtoz ashula yo‘llari, Katta ashula, Suvora, Mumtoz ashula va yalla, Tanovar, Qo‘shiqchilik san’ati, Alla, O‘lan, Lapar, Terma, Mavrigi, Qarsak, Marosim qo‘shiqlari, Raqs san’ati, Tomosha san’ati, Dorbozlik, Qo‘shiqchilik, Qo‘g‘irchoqbozlik xalq o‘yinlari.
Oilaviy marosimlar, Beshik to‘y, Sunnat yoki xatna, Muchal to‘y, Nikoh, Yuz ochdi marosimi, Mavsumiy marosimlar, Navro‘z, Sumalak sayli, Boychechak birinchi gul marosimi, Ramazon.
Yil fasli bilan bog‘liq, Yomg‘ir qor va shamol chaqirish, Choy momo, Madaniy muhit (qo‘riqxonalar), An’anaviy tabobat, Sartoroshlik, Miroblik, Imoratsozlik.
Zardo‘zlik, Quroqchilik, Kandakorlik, Gilamchilik, Do‘ppido‘zlik, Qo‘g‘irchoqsozlik, Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik.
Sirdaryo viloyati
Shoira, Afsona va rivoyatlar, Askiya, Qiziqchi, Dostonlar, Ertaklar, Masallar, Maqollar va matallar.
Fol’klor va xalq qo‘shiqlari, Baxshichilik, Raqqosa, Maqom, Katta ashula, Laparlar, O‘lan, Kelin salom.
Milliy kurash, “Chullik”, “Bektosh”, Qo‘chqor urushtirish, Xo‘roz urushtirish, Arqon tortish, Tosh ko‘tarish.
Sunnat to‘yi, Nikox to‘yi, Navro‘z bayrami, Sovchilikka borish, Beshik to‘yi, Muchal to‘yi.
An’anaviy tabobat, Siniqchi, Miroblik, Tabib, Cho‘pon, Sumalak, Imoratsozlik, Xalq tabobati, Go‘ja oshi, Ayronchi.
Zardo‘zlik, Durodgorlik, Gilam to‘qish, Suzanachi, Beshikchilik, Pichoqchilik, Quroqchilik, Zargarlik, Amaliy san’at, Kulolchilik.
Surxondaryo viloyati
Afsonalar, Rivoyatlar, Ertaklar, Masallar, Matallar, Maqollar, Tez aytishlar, Topishmoqlar.
Maqomchilik san’ati, Shashmaqom, Dutor surnay yo‘llari, Feruz,
Ushshoqlar, Baxshichilik san’ati, Doston ijrochiligi, Mumtoz, ashula yo‘llari, Katta ashula, Mumtoz ashula va yalla, Tanovar, Qo‘shiqchilik san’ati, Alla, O‘lan, Lapar, Terma, Mavrigi, Qarsak, Marosim qo‘shiqlari, Raqs san’ati, Surxon raqslari, Tomosha san’ati, Dorbozlik, Qo‘shiqchilik, Masxarabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Xalq o‘yinlari.
Oilaviy marosimlar, Beshik to‘y, Sunnat yoki xatna, Muchal to‘y, Nikoh, Yuz ochdi marosimi, Mavsumiy marosimlar, Navro‘z, Sumalak sayli, Boychechak birinchi gul marosimi, Ramazon, Sust xotin.
Yil fasli bilan bog‘liq, Boysun, An’anaviy tabobat.
Zardo‘zlik, Quroqchilik, Kandakorlik, Gilamchilik, Do‘ppido‘zlik, Kulolchilik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik.
Toshkent viloyati
Shoira, Rivoyatlar, Askiya, qiziqchi, Matallar, Nakllar, Ertaklar, Masallar, Maqollar.
Folklor, xalq qo‘shiqlari, Baxshichilik, Raqqosa, Doston ijrochiligi, Maqom, Katta ashula, Laparlar, o‘lan, Jirov (terma), Alla, Dombra, Doira, Chanqovuz, Kelin salom, Ijrochilik.
Milliy kurash, Qo‘chqor urishtirish, Xo‘roz urishtirish, Arqon tortish, Tosh ko‘tarish.
Sunnat to‘yi, Nikox to‘yi, Navro‘z bayrami, Sovchilikka borish, Beshik to‘yi, Muchal to‘yi, Kelin ko‘rdi (Yuz ochdi marosimi).
An’anaviy tabobat, Siniqchi, Miroblik, Tabib, Cho‘pon, Sumalak, Imoratsozlik, Xalq tabobati, Go‘ja oshi, Ayronchi.
Tandirchilik, Kosibchilik, Gilam to‘qish, Haykaltarosh, Suzanachi, Beshikchilik, Pichoqchilik, Quroqchilik, Zargarlik, Zardo‘zlik, Duradgorlik, Amaliy san’at, Tikuvchi, Tosh o‘ymakorligi, Sandik, Kulolchilik, Xunarmand, Ko‘rpa do‘zonchi, Nonvoy, Kayvoni, Otinoyi.
Farg‘ona viloyati
Rivoyatlar, Ertaklar, Masallar, Matallar, Maqollar, Tez aytishlar.
Maqomchilik san’ati, Shashmaqom, Farg‘ona- Toshkent maqomlari, Farg‘ona maqomi, Feruz, Ushshoq, Mumtoz ashula yo‘llari, Sozandachilik, Katta ashula, Mumtoz ashula va yalla, Tanovar, Qo‘shiqchilik san’ati, Alla, O‘lan, Lapar, Terma, Marosim qo‘shiqlari, Raqs san’ati, Farg‘ona vodiysi raqslari, Tomosha san’ati, Dorbozlik, Polvon, Askiya, Qo‘shiqchilik, Masxarabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, xalq o‘yinlari, Qushlar ovoziga taxlit, O‘zbek milliy jang san’ati.
Oilaviy marosimlar, Beshik to‘y, Sunnat yoki xatna, Muchal to‘y, Nikoh, Yuz ochdi marosimi, Mavsumiy marosimlar, Navro‘z, Sumalak sayli, Boychechak birinchi gul marosimi, Ramazon, Osh madaniyati va an’analari.
Imoratsoz, Qassob, Bog‘bonchilik, An’anaviy tabobat, Tabib, Kinnachi.
Zardo‘zlik, Quroqchilik, Do‘ppido‘zlik, Qo‘g‘irchoqsozlik, Kulolchilik, Temirchilik, Kosibchilik, Sozgarlik, Tandirchilik, Chevar-tikuvchi, Ko‘rpa qovuvchi, Adras to‘quvchi.
Toshkent shahri
Rivoyatlar, Ertaklar, Matallar, Maqollar.
Shashmaqom, Farg‘ona – Toshkent maqomlari, Mumtoz ashula yo‘llari, Katta ashula, Alla, O‘lan, Lapar, Raqs san’ati, Farg‘ona vodiysi raqslari, Andijon polkasi raqsi, Mas’harabozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, Xalq o‘yinlari.
Beshik to‘yi, Sunnat to‘yi, Muchal to‘yi, Nikoh, Yuz ochdi marosimi, Navro‘z, Sumalak sayli, Boychechak (birinchi gul) marosimi, Palov sayli.
Sartaroshlik, An’anaviy tabob, Kinnachilik, Mosh tabib, Siniqchi, Ilgirchi.
Kulolchilik, Ganchkorlik, Yog‘och o‘ymakorligi, Kashtachilik, Temirchilik, Beshikchilik, Kosiblik, Musiqa asboblari yasovchi, Savatchi, Xaykaltarosh, Sandiqchi, Tosh o‘ymakorligi.
Xorazm viloyati
Miflar, Rivoyatlar, Loflar, Matallar, Nakllar, Afsonalar, Ertaklar, Masallar, Maqollar, Dapa gurung, Javobchi.
Doston ijrochiligi, Baxshichilik, Xalfachilik, Xorazm lazgisi, Suvoralar, Xorazm maqomlari, Laparlar, Alla, Aytishuvlar, Diralishma, Masxarobozlik, Qo‘g‘irchoqbozlik, “Rotollo”, “Kum pishik”, “Chog‘olloq”, “Bartavul”, “O‘t o‘yini”, Surnaychi, Bulomonchi, Ko‘shnaychi, Xorazm doira usullari, Xorazm raqs san’ati, Milliy kurash, “Chullik”, “Bektosh”, “Gizlanmachoq”, Qo‘chqor urishtirish, Xo‘roz urishtirish, Arqon tortish, Tosh ko‘tarish.
Nikox to‘yi, Lachak o‘rash, Navro‘z bayrami, Sovchilikka borish, Sunnat to‘yi, Tushov qirqish, Yosh to‘yi, Muchal to‘yi, Beshik to‘yi, Soch to‘yi.
An’anaviy tabobat, Imoratsozlik, Miroblik, Ijjon tayyorlash, Tuxum barak tayyorlash (taom), Qo‘tir barak, Go‘k barak, Shivit oshi, Bilomiq, Zog‘ora yopish, Jo‘xori kurtuk, Go‘ja oshi, Jizzali patir, Durvadik patir, Ko‘mach (non), Suzma Palov, Sumalak.
Gilam to‘qish, Ganchkorlik, Cho‘girma tikish, Sozgarlik, cholg‘u yasash), G‘isht tayyorlash va o‘rish, Beshikchilik, Pichoqchilik, Quroqchilik, Zargarlik, Temirchilik, Duradgorlik, Aravasozlik, Savat to‘qish, Keli-kelsob yasash, Orja (sandik), Misgargarlik, Kulolchilik, Tandirchilik, Kosibchilik.